بررسی عملکردی بنای گنبد قابوس
بررسی عملکردی بنای گنبد قابوس
محدثه نظیف کار1
1) کارشناس ارشد مطالعات معماری ایران. عضو هیات علمی موسسه آموزش عالی لامعی گرگانی، گرگان، ایران
کد IOI مقاله
:
XEDB-HBKFE
محل انتشار :
هشتمین کنگره سالانه بین المللی عمران، معماری و توسعه شهری(8icsau.ir)
چکیده :
گنبد قابوس بلندترین برج آجری جهان و جزء اولین بناهای آرامگاهی در ایران است که در دوران اسلامی ساخته شده. اگرچه درباره ماهیت بنا و انگیزه ساخت آن، آرای محققان مختلف است و اغلب معتقدند این بنای رفیع بیشتر جنبه نمادین و عملکردی به غیر از مقبره داشته، اما اغلب آنها نیز به هنگام دسته بندی آن را در زمره بناهای آرامگاهی جای دادند. که اگر این فرض درست باشد می توان ادعا کرد این بنا جزء اولین تجارب ساخت بناهای یادمانی در دوران اسلامی است.
کاوشهای باستانشناسی نشان میدهد که جسدی زیر بنای گنبد قابوس دفن نشده است. آندره گدار در نگاه نخست عملکرد آن را کمینگاهی بلند برمیشمارد اما در ادامه ادعا کرده که این برج مقبره قابوس است. دیگر محققین نیز با استناد به سخن گدار و استنباط خود همگی این بنا را از جمله برجهای آرامگاهی میدانند. اما پیرنیا این گنبد را علاوه بر مقبره، یک میل راهنما نیز برشمرده است. گروهی نیز پیشینه این بنا را در بناهای یادبودی آیین مزدایی و تحول چادر به بنا یافته اند و نیهای به هم بسته و چادر قبایل صحرانشین را الگوی برج قابوس میدانند. از طرفی هیلن براند برج قابوس را بنایی یادمانی میداند که متأثر از آیین زردشتی است و ارنست دتیس این شیوه ساخت مقابر را به دوران پیش از تاریخ منسوب می کند و آن را بر گرفته از آیین تدفین اوستایی می داند .
برای این بنای ارزنده عملکردهای گوناگونی برشمردند و این تعدد اقوال خود جای تامل دارد و نشان از اهمیت بسیار این بنا در زمره بناهای تاریخی سرزمین ایران است. ساختار معماری این بنای خوش تناسب الگوی ساخت اغلب بناهای آرامگاهی و برج مقبره های بعد از خود که در بازه زمانی قرن پنجم و ششم هجری در ایران ساخته شدند از جمله میل رادکان کردکوی، برج رسکت در قائمشر و ... بوده است. شاید به همین خاطر است که توجه اغلب مورخین را به خود جلب کرده. از این رو شناخت معماری این بنا از جهات مختلف بسیار حائز اهمیت است.
کلمات کلیدی : گنبد قابوس برج مقبره بنای یادمانی مقابر یادمانی