گیاه دارویی پسته کوهی/ بنه: دانش بومی موارد استفاده آن، مقاومت به خشکی و ظرفیت های گردشگری (با تأکید بر استانهای فارس و خراسان جنوبی)

گیاه دارویی پسته کوهی/ بنه: دانش بومی موارد استفاده آن، مقاومت به خشکی و ظرفیت های گردشگری (با تأکید بر استانهای فارس و خراسان جنوبی)

فرهود گل محمدي1 عباسعلی محمودی2 مریم خسروی3

1) استاديار دانشگاه آزاد اسلامی واحد بیرجند - و عضو بسیج اساتید استان خراسان جنوبی
2) کارشناسی ارشد مهندسی منابع طبیعی در دفتر جنگل داری و جنگل کاری در اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان خراسان جنوبی
3) دانشجوی دکترای رشته جغرافیا و برنامه ریزی روستایی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات مشهد و کارشناسی ارشد مهندسی منابع طبیعی در دفتر جنگل داری و جنگل کاری در اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان خراسان جنوبی

کد IOI مقاله : XKHD-AZEDHE
محل انتشار : هشتمین کنگره بین المللی توسعه کشاورزی، منابع طبیعی، محیط زیست و گردشگری ایران(8icsda.ir)
چکیده :
    درختان پسته کوهی یا بنه که دلیل استفاده از اقتصادی دارویی و محیط زیست بیشترین گونه درختان در زاگرس قرارد دارند که با بهره برداری سطح معادل 2/4 میلیون هکتار از مساحت ایران به خود اختصاص داده اند. بنه یا ون یا پسته وحشی به طور طبیعی در ایران دیده می شوند و دراغلب استانهای کشور حضور ملموسی دارند. دلایلی متعددی که موجب پایداری و بقا و طول عمر این درخت شده است. که رویش این درخت در کوهستان های مناطق پر شیب و کمتر در معرض قطع قرار گرفته اند به طوری که مردم مناطق زیادی از ایران درخت بنه (ون) را مقدس می دانند. پسته کوهی یا بنه میوه‌ای کوچک با طبع گرم و خشک است که به دلیل ترکیبات و ویتامین‌های مؤثری که دارد، برای درمان بیماری‌های التهابی و دردهای مفصلی بسیار مفید است. بَنِه یا پسته کوهی (نام علمی: Pistacia atlantica) درختی از سرده پسته و یکی از درختان بومی ایران است. بنه درختی دوپایه و دارای برگ‌های تک‌شانه‌ای با ۱ تا ۷ برگچه است. برگچه‌ها بیضی و تخم‌مرغی شکل و شکل میوه آن کروی به قطر حدوداً ۵ میلی‌متر است که ابتدا صورتی سپس قرمز و در زمان رسیدن کامل، پوشش میوه سبز رنگ می‌شود. در زبان کردی به آن بنِشت یا جاجگ می گویند. در زبان لری نیز به ان کُلِنگ کُلخِنگ ، کِله و به نرم تر ان کُلِن میگویند در هرمزگان از این درخت با نام کسور یاد می شود. در مرکز و جنوب خراسان بزرگ به آن خنجک گفته می شود. در مناطقی از ایران مغز میوه بنه را آسیاب یا له کرده و از آن نوعی آش یا سوپ درست می‌کنند. در استان کرمان به این غذا قاتق بنه گفته می‌شود. این غذا یکی از غذاهای قدیمی و محبوب در سیستان و بلوچستان است که به آن خورشت بنه یا گُنه هتوک گفته می‌شود. بنه به خاطر روغنی بودن، چربی و البته انرژی بسیاری در خود دارد. ارتفاع درخت بنه تا ۷ یا ۹ متر نیز رسیده ‌است. در بعضی از مناطق کوهستانی مانند زاگرس به میوه آن «قسقوان» می‌گویند که برای خوشبو کردن دوغ و روغن حیوانی و همچنین در درست کردن ترشی استفاده می‌کنند. درخت بنه منبع تولید شیره سقز است. سقز که در لُری آن را بریژه یا بریزَه، در گویش لکی به آن وَنِوشک یا کُلِنگ و در کردی به آن بنِشت یا جاجگ یا ونوشک گفته می‌شود صمغی به رنگ سبز خیلی روشن، غلیظ و بسیار چسبنده‌ است که استفاده دارویی فراوان داشته و به عنوان یک ملین قوی در درمان یبوست و درمان ناراحتی‌های گوارشی استفاده می‌شود. ۲۵ درصد از شیره سقز حاوی روغن پرارزش وصنعتی تربانتین است که کاربردهای فراوانی در صنعت دارد. علاوه بر این از شیره سقز در تهیه آدامس، عطر، خوشبوکننده‌ها، حشره‌کش‌ها و در صنعت داروسازی در تهیه نرم‌کننده‌ها و ضد عفونی‌کننده‌ها استفاده می‌شود. علاوه بر این در صنعت پلاستیک‌سازی، تهیه واکس کفش و چرم و صنعت چاپ مورد استفاده قرار می‌گیرد. بعلت نبود صنایع تبدیلی مناسب، اکثر سقز تولیدی در ایران به خارج از کشور صادر گردیده و به عنوان مواد پایه بسیاری از صنایع یاد شده بکار برده می‌شود. به‌طور متوسط از هر درخت ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ گرم سقز به‌دست می‌آید که در شرایط مناسب و سال‌های پرباران این مقدار بیشتر هم می‌شود. یک درخت بنه در یک روز تابستانی می توان تا ۱۰۰۰ گرم سقز تولید کند. با توجه به بازدیدهایی که نویسنده از دوران کودکی تا کنون و در چند دهه ی گذشته از مناطق رویش درخت گیاه دارویی پسته کوهی یا بنه به ویژه در استانهای فارس و خراسان جنوبی داشته است کاملا با اهمیت و دانش بومی موارد استفاده آن همراه با ظرفیت های گردشگری و زیبایی ها و توانمندیهای آن برای جلب گردشگران و طبیعت گردان آشنا می باشد و اعتقاد راسخ دارد که در صورت معرفی و شناسایی مناسب این گیاه مقاوم و پر برکت و دانش بومی موارد متنوع استفاده اش می تواند هرسال جذب کننده گردشگران زیادی از داخل و خارج از ایران باشد و در اشتغالزایی و توسعه اقتصادی منطقه های کوهستانی و محروم رشته کوههای زاگرس بویژه در استان های فارس و خراسان جنوبي و ... سهم عمده ای را ایفاء نماید.

کلمات کلیدی : گیاه دارویی پسته کوهی یا بنه دانش بومی موارد استفاده گردشگری طبیعت گردی استان های فارس و خراسان جنوبي