آرامگاه بوذرجمهر قاینی و بررسی توانمندیهای آن در توسعه گردشگری تاریخی- فرهنگی و طبیعت در استان خراسان جنوبی

آرامگاه بوذرجمهر قاینی و بررسی توانمندیهای آن در توسعه گردشگری تاریخی- فرهنگی و طبیعت در استان خراسان جنوبی

فرهود گل محمدي1

1) استاديار دانشگاه آزاد اسلامی واحد بیرجند - و عضو بسیج اساتید استان خراسان جنوبی

کد IOI مقاله : XKHD-AZEDHF
محل انتشار : هشتمین کنگره بین المللی توسعه کشاورزی، منابع طبیعی، محیط زیست و گردشگری ایران(8icsda.ir)
چکیده :
    خراسان همواره در دوره هاي مختلف تاریخی سهم به سزایی در ایجاد تاریخ، فرهنگ، تمدن و هنر ایران داشته و آثار تاریخی باقیمانده، گواه این مطلب است. جستجوی اصولی برای طراحی آرامگاه بزرگان از یک سو و مطالعه پیشینه آرامگاه سازی در گستره تاریخی و جغرافیایی این سرزمین از سوی دیگر، نشان می دهد که طراحی و بازطراحی آرامگاه ها در ایران نیازمند رجوع به پیشینه ی آرامگاه ها در زمان و مکانی دارد که سابقه ی تاریخی و جغرافیایی بزرگان را تبیین می کند. تـلاش انسـان بـرای ایجـاد تعـادل بیـن نیازهـا و خواسـته های وی و امکانـات بالفعـل و بالقـوه در محیـط از گذشــته های دور موردتوجــه بــوده اســت. آب، خــاک، زمیــن، راه و... همــه به نوعــی در شــکل گیری و پیدایـش یـک مـکان زیسـتی نقـش مؤثـری داشـته و بسـته بـه موقعیـت و شـرایط بعضـی مواقـع نقـش یـک و یــا دو عامــل پر رنگ تــر نیــز می شــود. تعامــل انســانها فرهنــگ را در محیــط پدیــد مــی آورد کــه به طــور مـداوم تکامـل مییابـد و فعالیت هـای انسـان را تحت تأثیـر خـود قـرار میدهـد و بـا نادیده گرفتـن محیـط، نمی تـوان شـرایط رفتـاری و عوامـل فرهنگـی را مورد بحـث قـرار داد. فرهنـگ عامـل ایجـاد آثـار و چشـم انداز در مــکان و فضاســت. یکــی از چشــم اندازهای مهــم فرهنــگ در محیــط، معمــاری اســت. عوامـل اقلیمـی باعـث شـده سـاختمان ها و فضایـی منطبـق بـا محیـط به وجـود بیـاورد کـه درواقـع چشـم انداز مناطـق گرم و خشـک، بیان کننـدۀ روابـط پیچیـدۀ انسـان بـا محیـط خشـن آن اسـت، به طوری کـه معمـاری آشـکارترین نـوع چشـم انداز را تشـکیل می دهـد. گردشگری تاریخی به نوعی از گردشگری برای دیدن بازماندگانی از گذشته است؛ سفر به دل تاریخ، ورود به دنیای گذشتگان، بازدید از مناطق باستانی مانند موزه‌ها و سایت موزه، مکان‌ها و ابنیه تاریخی از حال به گذشته سفر می‌کند هر قدر این زمان طولانی‌تر باشد، لذت آن بیشتر است. این‌گونه از گردشگری که گردشگری میراث نیز نامیده می‌شود امروزه بخش عمده ای از گردشگری را به خود اختصاص داده‌است. ایران به دلیل دارا بودن هزاران ابنیه با ارزش تاریخی در این زمینه می‌تواند بسیار موفق باشد.گردشگری تاریخی- فرهنگی نوعی از گردشگری است که برای شناخت تمدن، فرهنگ، آداب‌ و رسوم و سنت‌های یک گروه، جامعه، شهر یا یک کشور از طریق بازدید بناهای باستانی و معماری دوره‌های مختلف تاریخی، موزه‌ها و شرکت در جشنواره‌های هنری انجام می‌شود. آن چه گردشگری تاریخی را جذاب می‌کند، بازدید از شواهد زنده فرهنگ، تمدن و زندگی گذشتگان است. هر چه فاصله زمانی ما با گذشتگان بیشتر باشد، ارزش آثار به جا مانده از آن‌ها بیشتر خواهد بود و در پی آن کنجکاوی ما برای کسب اطلاعات دقیق‌تر افزایش می‌یابد. قائن یا قاین یکی از شهرهای استان خراستان جنوبی است که به علت زعفرانش شهرت زیادی دارد. شهر قائن که در گذشته دارای برج و بارو، کهندژ، خندق و ارگ بوده همراه با شهر تون (فردوس امروزی) از شهرهای مهم ایالت قهستان محسوب می شده است. با وجود ویژگی‌های آب و هوای کویری این خطه جاذبه‌های فراوانی در گوشه و کنار این دیار به چشم می‌خورد که هر بیننده‌ای را به تعجب وامی‌دارد. تا کنون در این شهر ۱۷۰ اثر باستانی و تاریخی از جمله تپه‌ها و محوطه‌های باستانی، قلعه‌ها، مساجد، مقابر و آرامگاه‌ها، خانه‌های تاریخی، درختان کهنسال، غارها، پناهگاه‌های سنگی و دژهای زیرزمینی شناسایی شده است. رضاقلی خان هدایت، مورخ دوران آل ناصری، درباره بوذرجمهر نوشته است وی از امرای سلطان محمود و مسعود غزنوی (۳۸۷-۴۲۱) بوده، به تازی و فارسی اشعار دلکش مشتمل بر مضامین خویش می‌داشته است. بوذر جمهر یکی از بزرگان منطقه قاینات بود که گاهی او را با بزرگمهر حکیم، وزیر دانای انوشیروان، یکی می‌دانند و از عرفای نامدار، حکیم ادیب، فرزانه، سیاست‌مدار و شاعر قرن چهارم و پنجم هجری قمری به نام قسیم بن ابراهیم بن منصور معروف بزرگمهر قائنی است. وی به زبان فارسی و عربی سخن می‌گفته و از وی اشعار و قصیده‌هایی به جای مانده که قصیده بهاریه او از شهرت خاصی بر خوردار است. بوذر جمهر بعد از مرگ سلطان محمود تا زمان فروپاشی حکومت غزنویان در دربار سلطان مسعود غزنوی به سر برد و در اواخر حکومت غزنویان از غزنه که پایتخت بود به قائن آمد و پس از مدتی در گذشت. آرامگاه بزرگمهر قائنی در فاصله چهار کیلومتری جنوب غربی شهر قائن و در دامنه کوهی موسوم به کوه ابوذر قرار دارد. بنای مقبره از بناهای قرن ششم و هفتم هجری است به فرم چلیپایی و با معماریی بسیار زیبا ساخته شده‌است. مصالح اصلی در ساخت بنا سنگ گچ و آجر است. درخت بنه ۷۰۰ ساله ای نیز در کنار این مقبره وجود دارد که به زیبایی اثر افزوده است. بقعه آن چهار ایوانی است و گنبد بر فراز این ایوان‌ها استوار شده ‌است و امروزه از جاهای دیدنی استان خراسان جنوبی به شمار می‌‌رود. طاق ایوان‌ها به صورت کلیل اجرا شده اما جرز اصلی طاق‌ها به صورت نیمه بیضی باز کار شده و بعد با استفاده از پوشش کاذب به شکل کلیل درآمده است. برای تزئین داخلی بنا از گچ استفاده شده و نوع کاربندی پیشانی ایوان‌ها به شکل طاق‌نماهای جناقی است. تزئینات گچ‌کاری زیر گنبد نیز یکی از زیباترین بخش‌های این بنا محسوب می‌شود که لچکی‌های ۴ به ۸ آن مقرنس‌ها و گچ‌بری‌های خفیف و هنرمندانه‌ای دارد. در این مکان اتاق‌های بسیار جالبی دیده می شود که یکی از آن ها گنبد زیبایی دارد که با سنگ کار شده است. مصالح اصلی به کار گرفته در ساخت این مقبره سنگ، گچ و آجر است و در پشت بقعه صفحه‌ای ایجاد شده که بناهای جنبی مقبره روی آن ساخته شده‌اند. نوادگان بزرگمهر خانواده «نوری ابوذری» هستند که هم‌اکنون اکثراً ساکن همین شهر می‌باشند. محدوده آرامگاه بزرگمهر قائنی به‌عنوان یکی از جاهای دیدنی قاين، با شماره ۲۷۵۹ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده و تحت حفاظت سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری است و از تیر ماه سال ۱۳۹۳ توسط میراث فرهنگی شهرستان قائنات به یک منطقه نمونه گردشگری به مساحت حدود ۵۰۹ هکتار وسعت تبدیل گردید. که از سمت شرق و جنوب شرق به ارتفاعات کوه ابوذر و قلعه کوه از جنوب تا انتهای پارک جنگلی قهستان در ضلع شرق جاده قاین- بیرجند کشیده شده است. با توجه به بازدید های متعددی که نویسنده در بیش از دو دهه کار دانشگاهی در خراسان جنوبی از آرامگاه بوذرجمهر قاینی داشته است کاملا با زیبایی و قدمت این آرامگاه تاریخی و زیبا برای جلب گردشگران تاریخی- فرهنگی و طبیعت آشنا می باشد و اعتقاد راسخ دارد که در صورت تبلیغات، معرفی و شناسایی مناسب این آرامگاه زیبا و تاریخی همراه با تدارک و مهیا نمودن زیر ساختهای ضروری همچون جاده، هتل، اقامتگاه های بومگردی و ... مناسب این مکان مذهبی تاریخی می تواند هرسال پذیرای گردشگران تاریخی- فرهنگی و طبیعت زیادی از داخل و خارج از ایران باشد و در اشتغالزایی و توسعه اقتصادی این منطقه تاریخی و محروم سهم عمده ای را ایفاء نماید.

کلمات کلیدی : بوذرجمهر قاینی آرامگاه گردشگری تاریخی فرهنگی و طبیعت شهرستان قاین عوامل استان خراسان جنوبی