دولت تحصیلدار و تأثير آن بر پیدایش طبقه متوسط جدید در عصر پهلوی دوم

دولت تحصیلدار و تأثير آن بر پیدایش طبقه متوسط جدید در عصر پهلوی دوم

فرهاد عباسی1

1) مربی، گروه علوم سیاسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

کد IOI مقاله : XYZH-ZAFAD
محل انتشار : دومین کنفرانس بین المللی مدیریت و علوم انسانی(2icmhconf.com)
چکیده :
    در دوران پهلوی دوم طبقات اجتماعی تحت تأثیر شرایط اجتماعی موجود و سیاست های دولت قرار داشتند. در این میان طبقه متوسط جدید نیز اگرچه ریشه ای تاریخی در شهرنشینی ایران داشت و وجود این طبقه قبل از هرچیز از شکل شهرنشینی تأثیر پذیرفته بود، لیکن نمی توان بر این واقعیت چشم پوشید که در عصر پهلوی دوم شرایط اجتماعی و سیاست های دولت محمدرضا پهلوی در تحولات ساختاری آن تأثیر به¬سزایی داشته است. ایران به عنوان کشوری در حال توسعه و با اقتصادی تک محصولی، به خصوص پس از کودتای 28 مرداد سال 1332 به بعد، دولتی رانتی دانسته شد. اين امر باعث شده که دولت تحصیلدار با توجه به سازوکارهاي غيرواقعي و بدون توجه به منافع ساير طبقات در مافوق آنها قرار داشته باشد. رانت که از بازارهاي خارجي به‌دست مي‌آيد کمترين ارتباط را با کارکرد دروني جامعه دارد. به اين خاطر اقشار و طبقات گوناگون در راستاي منافع خود نمي‌توانند مستقل باشند و اين دولت است که خود را خيرخواه جامعه معرفي کرده و منافع خود را منافع جامعه معرفي مي‌کند. لذا درآمدهاي نفتي، دولت تحصيلدار را قادر مي‌سازد تا از شکل¬گيري گروه‌هاي اجتماعي مستقل از دولت جلوگيري کند. با ورود نفت و مديريت نفتي، دولت تحصیلدار در ايران براي پشتيباني و مشروعيت کارکردي دست به طبقه‌سازي بويژه طبقه متوسط که از لحاظ مالي مستقل نبوده، زده است. اين پروسه باعث شده که طبقات در برابر دولت حقي نداشته باشند و نتوانند دولت را به چالش بکشند. لذا پرسش نوشتار حاضر این است که: دولت تحصیلدار چه تأثیری در پیدایش، گسترش و ساخت طبقه متوسط جديد داشته است؟ ماهيت دولت تحصیلدار به¬گونه‌اي است كه در آن جامعه وزنه¬ی قابل اعتنايي به¬شمار نمي‌رود چرا كه دولت در سايه¬ی دريافت رانت‌ها از خارج ديگر به منابع داخلي درآمد (ماليات‌ها، عوارض و...) احساس نياز نمي‌كند. این باعث مي‌شود دولت قدرت انحصاري كسب كند و نيازي به دخالت دادن گروه‌ها و طبقات مختلف در قدرت نبيند.

کلمات کلیدی : دولت تحصیلدار طبقه متوسط جدید پهلوی دوم