فراتر از فرم: بازاندیشی در نقش متغیرهای کالبدی، اجتماعی و نهادی در موفقیت و شکست پروژه‌های مسکن انبوه؛ مروری انتقادی بر تجربه پرویت - ایگو و مسکن مهر

فراتر از فرم: بازاندیشی در نقش متغیرهای کالبدی، اجتماعی و نهادی در موفقیت و شکست پروژه‌های مسکن انبوه؛ مروری انتقادی بر تجربه پرویت - ایگو و مسکن مهر

اکبر نوروزی1

1) دکترای شهرسازی، گروه شهرسازی،دانشگاه آزاد اسلامی واحد قزوین

کد IOI مقاله : AACZ-ABGFBB
محل انتشار : پنجمین کنفرانس بین المللی مقاوم سازی لرزه ای(5icst.ir)
چکیده :
    چکیده: مقدمه و ضرورت تحقیق: پروژه‌های مسکن انبوه به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ابزارهای مداخله دولت‌ها در تأمین مسکن، همواره در کانون مباحث نظری و تجربی شهرسازی قرار داشته‌اند. در این میان، تجربه تخریب مجموعه مسکونی پرویت - ایگو در ایالات متحده آمریکا در بسیاری از مطالعات شهرسازی به‌عنوان نمونه‌ای شاخص از ناکامی برخی الگوهای مسکن انبوه مدرن مطرح شده است. در مقابل، طرح مسکن مهر در ایران، باوجود برخورداری از برخی شباهت‌های کالبدی با الگوهای مسکن انبوه مدرنیستی، مسیر متفاوتی را طی کرده و در بسیاری از موارد به تداوم سکونت انجامیده است. این تفاوت در سرنوشت دو تجربه، ضرورت بازاندیشی در نقش ویژگی‌های کالبدی و بررسی سهم متغیرهای اجتماعی، اقتصادی و نهادی در موفقیت یا شکست پروژه‌های مسکن انبوه را برجسته می‌سازد هدف و روش تحقیق: پژوهش حاضر باهدف واکاوی انتقادی عوامل مؤثر بر سرنوشت پروژه‌های مسکن انبوه و نقد رویکرد جبر کالبدی در بخشی از ادبیات شهرسازی انجام شده است. این پژوهش از نظر هدف، بنیادی و از حیث روش، کیفی و مبتنی بر مرور انتقادی ادبیات (Critical Literature Review) است. داده‌های موردنیاز از طریق بررسی منابع علمی، اسناد سیاستی، پژوهش‌های دانشگاهی و گزارش‌های مرتبط باتجربه پرویت - ایگو و طرح مسکن مهر گردآوری شده و به شیوه تحلیل تطبیقی - تفسیری مورد بررسی قرار گرفته‌اند. قلمرو تحقیق: قلمرو موضوعی پژوهش شامل بررسی مجموعه‌ای از عوامل کالبدی، اجتماعی، اقتصادی، مدیریتی و نهادی مؤثر بر عملکرد پروژه‌های مسکن انبوه است و قلمرو مکانی آن دو تجربه شاخص، یعنی پروژه پرویت - ایگو در شهر سنت‌لوئیس ایالات متحده آمریکا و طرح مسکن مهر در ایران را در بر می‌گیرد. یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اگرچه برخی ویژگی‌های کالبدی نظیر تراکم ساختمانی، الگوهای تکرارشونده ساخت‌وساز و مقیاس بزرگ توسعه در هر دو تجربه قابل‌مشاهده است، اما عوامل غیر کالبدی نقش تعیین‌کننده‌تری در شکل‌گیری نتایج نهایی ایفا کرده‌اند. در تجربه پرویت - ایگو، تمرکز فقر، افول اقتصادی شهر، ضعف نظام مدیریت و نگهداری و تضعیف سرمایه اجتماعی از عوامل مهم در شکل‌گیری روند افول و شکست پروژه بوده‌اند؛ درحالی‌که در تجربه مسکن مهر، گسترش مالکیت فردی، وجود شبکه‌های خویشاوندی و اجتماعی، تقاضای پایدار برای مسکن و استمرار مداخلات دولتی در تأمین زیرساخت‌ها، به تداوم سکونت و پایداری نسبی این پروژه‌ها کمک کرده است نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش بیانگر آن است که تبیین موفقیت یا شکست پروژه‌های مسکن انبوه صرفاً بر مبنای ویژگی‌های کالبدی، رویکردی تقلیل‌گرایانه و ناکافی است. سرنوشت این پروژه‌ها حاصل برهم‌کنش مجموعه‌ای از متغیرهای اجتماعی، اقتصادی، نهادی و مدیریتی در کنار ویژگی‌های کالبدی است. براین‌اساس، پژوهش حاضر بر ضرورت گذار از رویکردهای صرفاً کالبد محور به چارچوب‌های تحلیلی چندبعدی و نهادی در برنامه‌ریزی، سیاست‌گذاری و ارزیابی پروژه‌های مسکن انبوه تأکید می‌کند.

کلمات کلیدی : مسکن انبوه پرویت ایگو مسکن مهر جبر کالبدی حکمرانی شهری سرمایه اجتماعی سیاست مسکن برنامه‌ریزی شهری