تحلیل حقوقی مسئولیت مدنی ناشی از هوش مصنوعی در قراردادهای الکترونیکی با رویکرد تطبیقی به حقوق ایران و اتحادیه اروپا

تحلیل حقوقی مسئولیت مدنی ناشی از هوش مصنوعی در قراردادهای الکترونیکی با رویکرد تطبیقی به حقوق ایران و اتحادیه اروپا

حمیدرضا میرسلیمانی1

1) کارشناسی ارشد حقوق ، گرایش حقوق خصوصی ، دانشگاه آزاد اسلامی واحد صفاشهر ، فارس ، ایران

کد IOI مقاله : AAHD-ABKGZZ
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری اطلاعات، نانوتکنولوژی، هوش مصنوعی و آینده پژوهی فناوری (itnaf.ir)
چکیده :
    پیشرفت شتابان فناوری‌های هوش مصنوعی و کاربرد روزافزون آن در فرایند انعقاد، تفسیر و اجرای قراردادهای الکترونیکی، نظام‌های حقوقی را با چالش‌های بی‌سابقه‌ای در حوزه مسئولیت مدنی مواجه ساخته است. ویژگی‌هایی همچون خودمختاری نسبی، الگوریتمی و قابلیت یادگیری مستمر، انتساب سنتی تقصیر و احراز رابطه سببیت را با دشواری‌های جدی روبه‌رو کرده است. مقاله حاضر با روش توصیفی تحلیلی و رویکرد تطبیقی، به بررسی مبانی، ارکان و چالش‌های مسئولیت مدنی ناشی از عملکرد هوش مصنوعی در قراردادهای الکترونیکی در دو نظام حقوقی ایران و اتحادیه اروپا می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که در حقوق ایران، با وجود ظرفیت‌های موجود در قواعد عام مسئولیت مدنی (نظیر قاعده اتلاف، تسبیب و نظریه فعل غیر)، خلأ تقنینی آشکاری در زمینه مقررات اختصاصی هوش مصنوعی وجود دارد و نظام سنتی مبتنی بر تقصیر پاسخگوی پیچیدگی‌های فناوری‌های خودمختار نیست. در مقابل، اتحادیه اروپا با تصویب مقررات هوش مصنوعی و بازنگری در دستورالعمل مسئولیت محصول، چارچوبی دوگانه مبتنی بر مسئولیت محض برای تولیدکنندگان و مسئولیت مبتنی بر تقصیر تسهیل‌ شده برای بهره‌برداران سیستم‌های پُر خطر طراحی کرده است. با اینحال، این چارچوب عمدتاً معطوف به مسئولیت غیرقراردادی است و خلأ قواعد اختصاصی در حوزه مسئولیت قراردادی ناشی از هوش مصنوعی همچنان پابرجاست. مقاله در پایان با الهام از رویکرد اتحادیه اروپا و با تکیه بر ظرفیت‌های فقه امامیه و حقوق موضوعه ایران، راهکارهایی برای نظام حقوقی ایران ارائه می‌دهد که شامل تدوین مقررات اختصاصی مبتنی بر رویکرد ریسک ‌محور، وارونگی بار اثبات در سیستم‌های پُر خطر، ایجاد مسئولیت تضامنی میان تولید کننده و بهره ‌بردار، و الزام به بیمه اجباری است.

کلمات کلیدی : مسئولیت مدنی هوش مصنوعی قراردادهای الکترونیکی حقوق ایران اتحادیه اروپا مقررات هوش مصنوعی مسئولیت محض مسئولیت مبتنی بر تقصیر