ارزیابی تطبیقی شاخص‌های شهرسازی در کپنهاگ، داکار و تهران: پایداری، عدالت فضایی و حکمروایی شهری

ارزیابی تطبیقی شاخص‌های شهرسازی در کپنهاگ، داکار و تهران: پایداری، عدالت فضایی و حکمروایی شهری

اکبر نوروزی1

1) دکترای شهرسازی، گروه شهرسازی،دانشگاه آزاد اسلامی واحد قزوین

کد IOI مقاله : ABFG-ACAAZK
محل انتشار : دوازدهمین کنگره سالانه بین المللی عمران، معماری، هنر و توسعه شهری(12icsau.ir)
چکیده :
    چکیده: مقدمه و اهمیت موضوع: شاخص‌های جهانی زیست‌پذیری شهری، شکاف‌های عمیقی را میان شهرهای شمال و جنوب جهانی آشکار می‌سازند. با این حال، اتکا صرف به این رتبه‌بندی‌های تجمیعی، بدون واکاوی مکانیسم‌های ساختاری و نهادیِ تولیدکننده‌ی این نابرابری‌ها، نه‌تنها راهگشا نیست، بلکه تجربه زیسته‌ی ساکنان جنوب جهانی را نیز حاشیه می‌راند. درک چراییِ این واگرایی، نیازمند عبور از تقابل ساده‌ی شمال/جنوب و تحلیل ظرفیت‌های حکمروایی در بسترهای متفاوت است. هدف تحقیق: هدف این پژوهش، ارزیابی تطبیقی و مکانیسم‌محور شاخص‌های کلیدی شهرسازی در سه شهر کپنهاگ، تهران و داکار است تا علل واگرایی آن‌ها در رتبه‌بندی‌های جهانی زیست‌پذیری تبیین شده و کارآمدی این شاخص‌ها در بازنمایی واقعیت‌های شهری و تجربه زیسته‌ی ساکنان این کلان‌شهرها مورد نقد قرار گیرد. قلمرو: روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی و از نوع مطالعه موردی چندگانه‌ی تطبیقی است. قلمرو مکانی شامل سه شهر کپنهاگ (نماینده ظرفیت نهادی بالا)، تهران (کلان‌شهری با چالش‌های ساختاری و ناپایداری نهادی) و داکار (پایتختی با آسیب‌پذیری اقلیمی و اقتصاد غیررسمی) می‌باشد. داده‌ها از منابع ثانویه معتبر، شامل شاخص زیست‌پذیری اکونومیست (۲۰۲۵-۲۰۲۶)، گزارش‌های رسمی شهری و مقالات داوری‌شده در بازه زمانی ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۶ استخراج و در چارچوب یک مدل مفهومی پنج‌بعدی تحلیل شده‌اند. یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد که کپنهاگ (امتیاز ۹۸) به‌واسطه‌ی ثبات نهادی و برنامه‌ریزی بلندمدت به بالاترین کیفیت زندگی دست یافته، هرچند نابرابری‌های بوم‌شناختی پنهانی را در سطح محلات تجربه می‌کند. در مقابل، تهران (رتبه ۱۶۴) درگیر پارادوکس «انباشت دانش فنی و فقر ظرفیت نهادی» و نابرابری شدید فضایی است. داکار (رتبه ۱۷۱) نیز مسیر سومی از آسیب‌پذیری اقلیمی را طی می‌کند که در آن نوآوری‌های نهادیِ پایین‌به‌بالا در تقابل با ضعف ساختاری و کمبود منابع قرار دارد. بحث و نتیجه‌گیری: شکاف زیست‌پذیری میان این سه شهر، بیش از آنکه بازتاب‌دهنده‌ی موقعیت جغرافیایی یا سطح درآمد باشد، ریشه در «ظرفیت حکمروایی» و «رویکرد عدالت‌محور» به برنامه‌ریزی دارد. همچنین، شاخص‌های تجمیعی جهانی، با پنهان‌کردن نابرابری‌های درون‌شهری، تصویری گمراه‌کننده از زیست‌پذیری ارائه می‌دهند. در نهایت، گذار به سوی شهرهای زیست‌پذیر در جنوب جهانی، مستلزم بازطراحی شاخص‌های سنجش با تأکید بر توزیع فضایی و تجربه زیسته‌ی حاشیه‌نشینان، و همچنین تقویت تاب‌آوری اقلیمی و حکمروایی شبکه‌ای است.

کلمات کلیدی : ارزیابی تطبیقی زیست‌پذیری شهری عدالت فضایی حکمروایی شهری کپنهاگ تهران داکار