از حکمروایی تا توانمندسازی: تحلیل ساختاری چالش‌های نهادی و راهکارهای مداخله در سکونتگاه‌های غیررسمی اهواز با رویکرد آینده‌پژوهی

از حکمروایی تا توانمندسازی: تحلیل ساختاری چالش‌های نهادی و راهکارهای مداخله در سکونتگاه‌های غیررسمی اهواز با رویکرد آینده‌پژوهی

فاطمه قره چمنی1 علاء عبیات2

1) دانشجوی دکترای تخصصی شهرسازی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد اهواز، ایران
2) دانشجوی دکترای تخصصی شهرسازی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد اهواز، ایران

کد IOI مقاله : ABKD-ACAACA
محل انتشار : چهارمین کنفرانس بین المللی پژوهش های کاربردی در مهندسی عمران، معماری و شهرسازی(icarcau.com)
چکیده :
    سکونتگاه‌های غیررسمی در کلانشهر اهواز به یکی از پیچیده و پایدارترین چالش‌های توسعه‌شهری ایران تبدیل شده‌اند. با پهنه‌ای بیش از ۳۰۰ کیلومتر‌مربع و جمعیتی بالغ بر ۴۰۰ هزار‌نفر که حدود ۳۵ درصد از وسعت شهر را در بر می‌گیرد، اهواز با یک مسئله ساختاری و فراگیر مواجه‌است، نه یک آسیبِ‌حاشیه‌ای. پژوهش حاضر با هدف تحلیل‌ساختاری چالش‌های‌نهادی و ارائه راهکارهای‌مداخله در سکونتگاه‌های غیررسمی اهواز با رویکرد آینده‌پژوهی انجام و به این پرسش پاسخ داد که موانع نهادی اصلی در مسیر ساماندهی این پهنه‌ها چیست و چه سناریوهایی برای حرکت از حکمروایی به توانمندسازی قابل تصور است. روش‌تحقیق از نوع ترکیبی با طرح اکتشافی-تبیینی بود. داده‌ها از طریق مرور نظام‌مند ادبیات، پرسشنامه ماتریس تأثیرات متقابل در پانل ۱۵ تا ۲۰ نفره خبرگان، مصاحبه نیمه‌ساختاریافته و تحلیل‌محتوای‌اسناد‌سیاستی گردآوری شد. تحلیل داده‌ها با نرم‌افزارهای MICMAC (تحلیل ساختاری)، SPSS (پایایی و توافق خبرگان) و روش تحلیل تأثیرات متقابل متوازن (سناریونگاری) انجام شد. یافته‌ها نشان‌داد که موانع نهادی—به‌ویژه تفرق اطلاعاتی و عدم شفافیت داده‌ها، تعارض میان نهادهای محلی و ملی، تمرکزگرایی، و ضعف شاخص‌های حکمروایی خوب (مسئولیت‌پذیری، شفافیت، مشارکت‌پذیری و عدالت‌محوری)—گلوگاه اصلی در مسیر ساماندهی هستند و بعد حکمرانی با بار عاملی ۱٫۶۸، تعیین‌کننده‌ترین عامل در سیاست‌گذاری این حوزه شناخته‌شد. تحلیل‌ساختاری ۱۶ راهبرد نشان‌داد که «توانمندسازی» رتبه‌اول و «بهسازی محیطی» رتبه‌دوم را به خود اختصاص داده‌اند، اما تحقق توانمندسازی مشروط به اصلاح شاخص‌های حکمروایی است. الگوی‌مهاجرت‌و‌اسکان نیز چندبعدی است: ۴۱٫۳ درصد از ساکنان برای «یافتن شغل» و ۵۰٫۳ درصد به دلیل «ارزانی زمین و مسکن» اسکان یافته‌اند و ترکیب قومی (۶۷٫۵ درصد عرب، ۳۰٫۴ درصد بختیاری) حاکی از ضرورت سیاست‌های فرهنگ‌آگاه است. نتیجه‌گیری نهایی آن است که ساماندهی این پهنه‌ها پیش از آن‌که یک مسئله‌کالبدی یا مالی باشد، یک مسئله‌حکمروایی و مهندسی‌نهاد است و بدون اصلاح شاخص‌های حکمروایی‌خوب، ایجاد نظام اطلاعات یکپارچه و طراحی سازوکارهای مشارکت واقعی ساکنان، هیچ راهبردی - از جمله توانمندسازی - به نتیجه پایدار نمی‌رسد.

کلمات کلیدی : سکونتگاه غیررسمی حکمروایی شهری توانمندسازی آینده‌پژوهی بافت فرسوده