نسبت نظریه توسعه پایدار با نگرش های‌ انسان‌مدار و سنتی

رضا کسروی1

چکیده :
توسعه پایدار که از سال 1992 با اجماع جهانی به عنوان راه چاره محیط زیست از نابودی انتخاب شد، خود را توسعه‌ای معرفی کرد که در آن، محیط زیست امانتی از نسل آینده در دست نسل امروز است و باید نیازهای نسل امروز را بدون کاهش توانایی نسل آینده در بر آوردن نیازهایشان تامین‌کند. مساله‌ای که این پژوهش به آن می‌پردازد سنجش قابلیت این نظریه با بررسی ریشه‌های فکری آن به عنوان یک نظریه جهانروا برای حل مساله محیط زیست است. از این رو این مقاله وجهی منتقدانه در قبال نظریه توسعه پایدار دارد. یک سوی این نقد اشاره به این نکته است که علی‌رغم پدیدار شدن متفکران پست مدرن و نقد دوران مدرن که در یک معنا دوران تلاش برای تفوق یک نگاه خاص است، خواسته «عمل مشترک» جهانی بدون پیدا کردن ریشه‌های فکری مشترک امکان‌پذیر نیست و شباهت‌های ظاهری بین نحله‌های فکری با محوریت انسان با مکاتب سنتی بدون غور در ریشه‌ها برای اتخاذ سیاست مشترک جهانی کافی نیست و سوی دیگر این مقاله اشاره به پژوهش‌های منتقدانه ای دارد که در دامنه‌ای گسترده تاکنون در خصوص نظریه توسعه پایدار در دو وجه نقد تئولوژیک یا برآمده از سنت و نیز نقد برآمده از دل فرهنگ غرب به توسعه پایدار صورت گرفته است. در یک تقسیم بندی کلی نگاه انسان‌محور با نگاه انسان سنتی و به دیگر سخن انسان محوری و تئولوژی قابل مقایسه است. در مقام نقد تئولوژیک توسعه، برخی سخن راندن از توسعه (Development) را به معنی پذیرش مفهوم توسعه ‌نیافتگی و در نتیجه قبول این معنی می‌دانند که برنامه‌های منطبق بر الگوهای کشورهای توسعه یافته باید به مورد اجرا گذاشته شود. در همین راستا در نیمه دوم قرن بیستم از نظر برخی اندیشمندان فقدان معنویت در نگاه به طبیعت عامل تخریب آن دانسته و باززنده‌سازی نگاه دینی به طبیعت را چاره وضعیت نابسامان برآمده از زندگی مدرن دانسته شده است. اما امروزه در دل فرهنگ غربی شاهد حضور گروهی هستیم که با نگاهی دیگر به نقد توسعه پایدار و انسان محوری حاکم بر ان پرداخته و به دنبال گسترش مرزهای اخلاق اجتماعی هستند تا به حدی که گیاهان، جانوران، آب‌ها، خاک‌ها و سایر اجزای زمین را در بر بگیرد و جایگاه انسان را از فاتح زمین به عضوی ساده در آن تغییر دهد. این مقاله با هدف تبیین فاصله نظریه توسعه پایدار با نگرش‌های انسان‌مدار و سنتی با استفاده از روش تحقیق توصیفی- تحلیلی ضمن بیان نگاه هریک از دو نگرش کلی، به تفسیر‌های متفاوت آنها از طبیعت می‌پردازد. یافته‌های این پژوهش نشان می دهد از زمانی که انسان به سمت اراده گرایی روی آورد تلاش کرد تا طبیعت را با ذهن خود یکسان کند و از سنت فاصله گرفت و به تنظیم نوع جدید رابطه خویش با طبیعت اقدام کرد. محوریت یافتن شان در اخلاق زیست محیطی دوران مدرن و جایگاه جدید طبیعت به عنوان منبع ارضای خواسته‌های انسان، آن را رو به زوال برد تا اینکه انسان وجود خود را در آستانه نابودی دید و در گردشی فکری از تامین «خواسته‌« به تامین« نیاز» از طبیعت رسید. این دگردیسی در اندیشه انسان‌مداری و اکتفا به تامین نیاز از طبیعت یادآور نحوه تعامل مکاتب سنتی است که طبیعت گرایی از وجوه اصلی آنها است اما ادیان ابراهیمی و طبیعت گرا چه در گذشته و چه در حال راهی متفاوت از امانیسم غربی را در برخورد با طبیعت طی کرده‌اند. مهمترین دست‌آورد این تحقیق این است که از آنجا که نحوه تفسیر طبیعت در دو نگاه سنتی و انسان محور ذاتا متفاوت است نتیجه عمل مبتنی بر نظر در دو دیدگاه یکسان نخواهد بود. در نگاه سنتی انسان با سایر موجودات عالم در ارتباط است، نسبت به آنها مسئولیت دارد و اختیار او تا حدی است که دیگر موجودات به خطر نیفتند در حالیکه در نگاه انسان‌محور، انسان واجد جوهری متفاوت از سایر موجودات دانسته شده و مسئولیت او نسبت به طبیعت ناشی از مسئولیت نسبت به انسان ها است و دامنه اختیارش تا مرز عدم تحدید منافع انسان گسترده شده است و علی رغم اینکه توسعه پایدار در معنای مورد اشاره در بیانیه ردکلیف به مثابه نظریه‌ای برآمده از دل تفکر انسان محور در فاکتور اکتفا به نیاز در تعامل با طبیعت با مکاتبی که ریشه در سنت دارند شباهت دارد در مبنا با آنها متباین است و از این رو‌ جهانروایی آن به عنوان راه حل مساله محیط زیست مورد اشکال است و لذا فرهنگ های گوناگون در پذیرش آن نباید جانب احتیاط را از دست بدهند.

کلمات کلیدی : توسعه پایدار انسان مدار خدا محور طبیعت گرا ارزش ذاتی ارزش ابزاری


زبان مقاله : فارسی
محور مقاله : منظر شهري پايدار و توسعه
محل انتشار : چهارمین کنگره بین المللی عمران، معماری و توسعه شهری
آدرس وب سایت کنفرانس : 4icsau.ir
کد IOI مقاله : XYEA-AKKFE
لینک مستقیم مقاله : https://isnac.ir/XYEA-AKKFE

سایر مقالات محل انتشار
  1. بهسازی لرزه ای مخازن مرتفع با استفاده از جداساز پایه با در نظر گرفتن اندرکنش سازه و سیال
  2. نقش علوم رفتاری درطراحی ساختمان اداری با رویکرد اثر محیط ساخته شده بر نظام فعالیت
  3. تحلیل و ارزیابی هزینه ها و منافع ایجاد تغییرات در راهها با استفاده از رژیم جاده ای
  4. نگرشی بر رویکردها، الگوها وراهبردهاي بهسازي ونوسازي بافت های فرسوده شهری
  5. معرفی مهار جایگذاری مستقیم با رویکرد استفاده در پایدارسازی خاک ساحل و دریا
  6. شناخت عوامل موثر بر مدیریت شهری در احیای گردشگری با رویکرد توسعه پایدار . مطالعه موردی : شهر مرودشت
  7. چیدمان پویای کاربری¬های شهری با کمک عامل فازی در محیط GIS
  8. مصالح پایدار بنیان
  9. نگاهی نو به سنت و مدرنیته از دیدگاه فرهنگ و هنر شرق و غرب
  10. مقایسه الگوی محله در شهرسازی ایرانی- اسلامی با الگو های عام اولیه در شهر سازی مدرن از منظر ویژگی ها و مفاهیم ، بررسی موردی محله وقت‌الساعت یزد
  11. بررسی تأثیر عوامل تهویه طبیعی و عناصر ویژه معماری در گذشته بر روی بنا و جایگزینی آن با دیگر عناصرحال حاضر در معماری معاصر
  12. نقش نسل نوین شهرهای جدید ایران در تامین مسکن در افق 1404
  13. الگوی معماری پایدار در اقلیم سرد و کوهستانی با نگاهی به مسجد سنگی ترک
  14. بررسی نقش سرمایه اجتماعی در توسعه پایدار کشاورزی (مطالعه موردی دهستان معجزات شهرستان زنجان)
  15. ارزیابی و تحلیل استفاده از عناصر اقلیمی در معماری مساکن با رویکرد مشارکت مدیران و معماران شهری (مطالعه موردی: شهرستان یزد)