تبیین چالش‌های حکمرانی تأمین مسکن اجتماعی در کلان‌شهر شیراز با تأکید بر نقش مشارکت بخش خصوصی در الگوهای نوین سکونت شهری

مرتضی کریمی1 نرگس قدسی2

چکیده :
مسکن یکی از بنیادی‌ترین نیازهای بشر و در عین حال یکی از ستون‌های اصلی توسعه پایدار شهری، عدالت اجتماعی و کیفیت زندگی شهروندان است. در نگاه امروزی شهرسازی، دیگر مسکن را صرفاً یک کالای اقتصادی یا سرپناهی فیزیکی نمی‌بینند؛ بلکه آن را نهادی اجتماعی و فضایی می‌دانند که با نظام حکمرانی شهری، سیاست‌های رفاهی، بازار زمین و الگوهای توسعه شهری در تعامل مستمر قرار دارد. از همین رو، شیوه سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی، تولید، تخصیص و مدیریت مسکن می‌تواند مستقیماً بر کاهش نابرابری‌های فضایی، تقویت انسجام اجتماعی، افزایش تاب‌آوری شهری و تحقق توسعه پایدار اثر بگذارد (UN-Habitat, 2022؛ OECD, 2021). طی چند دهه گذشته، شهرنشینی شتابان، افزایش پیوسته قیمت زمین و مسکن، افت استطاعت‌پذیری خانوارها، تحول در ساختار جمعیت، گسترش نابرابری اقتصادی و محدودیت منابع عمومی، تأمین مسکن را به یکی از دغدغه‌های اصلی سیاست‌گذاری شهری در سراسر جهان بدل کرده است. در بسیاری از کشورها، بحران مسکن دیگر تنها ناشی از کمبود عرضه نیست؛ بلکه ریشه در کیفیت حکمرانی نظام مسکن، کارآمدی نهادهای متولی، سازوکارهای تأمین مالی، تنظیم بازار زمین و هماهنگی میان بازیگران اصلی این حوزه دارد. به همین دلیل، ادبیات جدید برنامه‌ریزی شهری، مسئله مسکن را در بستر نظام‌های حکمرانی چندسطحی و مشارکتی تحلیل می‌کند (World Bank, 2020؛ UN-Habitat, 2022).در چنین بستری، مسکن اجتماعی به یکی از ابزارهای کلیدی تحقق عدالت اجتماعی و فضایی و جایگاهی ویژه در سیاست‌های توسعه شهری دست یافته است. هدف مسکن اجتماعی صرفاً بالا بردن شمار واحدهای مسکونی نیست؛ بلکه دسترسی پایدار گروه‌های هدف به مسکن مناسب، ارتقای کیفیت محیط سکونت، کاهش نابرابری فضایی و تقویت انسجام اجتماعی را دنبال می‌کند. تجربه کشورهای گوناگون نشان می‌دهد موفقیت سیاست‌های مسکن اجتماعی کمتر به حجم ساخت‌وساز و بیشتر به کیفیت حکمرانی، انسجام نهادی، پایداری نظام تأمین مالی، مشارکت مؤثر بخش خصوصی و هماهنگی میان ذی‌نفعان بستگی دارد (Schwartz, 2021؛ Kadi & Lilius, 2024). در ایران نیز طی دو دهه گذشته، افزایش پیوسته قیمت مسکن، بالا رفتن سهم هزینه مسکن در سبد هزینه خانوار، محدودیت منابع مالی دولت، نوسانات اقتصادی و تجربه اجرای برنامه‌های گوناگون تأمین مسکن نشان داده‌اند که رویکردهای متکی صرف بر افزایش کمّی عرضه، به‌تنهایی توان پاسخ‌گویی پایدار به نیاز گروه‌های کم‌درآمد و متوسط را ندارند. تجربه برنامه‌هایی مانند مسکن مهر و نهضت ملی مسکن، ضمن آنکه ظرفیت‌های مداخله دولت را آشکار کرد، ضرورت اصلاح ساختارهای نهادی، تنوع‌بخشی به ابزارهای تأمین مالی، تقویت نقش مدیریت شهری و توسعه مشارکت بخش خصوصی را نیز برجسته ساخت (مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، ۱۴۰۲؛ وزارت راه و شهرسازی، ۱۴۰۱). کلان‌شهر شیراز نیز همچون بسیاری از کلان‌شهرهای کشور با چالش‌هایی نظیر افت استطاعت‌پذیری مسکن، افزایش قیمت زمین، گسترش نابرابری فضایی، فشار تقاضا، تغییر الگوی خانوار و محدودیت ظرفیت نهادی برای تأمین مسکن اجتماعی روبه‌روست. در چنین شرایطی، بررسی چالش‌های حکمرانی تأمین مسکن اجتماعی و واکاوی نقش مشارکت بخش خصوصی در الگوهای نوین سکونت شهری می‌تواند زمینه‌ای مناسب برای ارائه راهکارهای سیاستی و برنامه‌ریزی فراهم کند. مرور انتقادی ادبیات پژوهش نشان می‌دهد بخش عمده مطالعات داخلی و خارجی هر یک تنها بخشی از ابعاد مسئله—مانند استطاعت‌پذیری، سیاست‌های حمایتی، تأمین مالی، مشارکت عمومی–خصوصی، بازآفرینی شهری یا عدالت فضایی را کاویده‌اند؛ اما ارتباط ساختاری میان این مؤلفه‌ها، در قالب یک چارچوب تحلیلی منسجم و به‌ویژه در مطالعات کلان‌شهرهای ایران، کمتر مورد توجه بوده است. این شکاف دانشی، ضرورت پژوهشی نظری–تحلیلی را آشکار می‌کند که بتواند ضمن تبیین پیشران‌های اصلی، روابط میان عوامل مؤثر بر حکمرانی تأمین مسکن اجتماعی را نیز تفسیر کند. بر همین اساس، گزارش حاضر با هدف تحلیل چالش‌های حکمرانی تأمین مسکن اجتماعی در کلان‌شهر شیراز و با تأکید بر نقش مشارکت بخش خصوصی در الگوهای نوین سکونت شهری تدوین شده است. این گزارش با رویکردی نظری–تحلیلی و بر پایه مرور نقادانه ادبیات، تحلیل اسناد و بررسی تجارب داخلی و بین‌المللی تنظیم شده و می‌کوشد ضمن پاسخ‌گویی به اهداف آموزشی درس «چالش‌های شهرسازی»، بستری علمی برای تدوین پروپوزال و توسعه چارچوب نظری رساله دکتری فراهم آورد.

کلمات کلیدی : استطاعت‌پذیری مسکن مسکن مسکن پایدار


زبان مقاله : فارسی
محور مقاله : مهندسی شهرسازی وتوسعه شهري پايدار
محل انتشار : هفتمین کنفرانس بین المللی و هشتمین کنفرانس ملی عمران، معماری، هنر و طراحی شهری
آدرس وب سایت کنفرانس : 8iccacs.ir
کد IOI مقاله : AACH-ABHEDD
لینک مستقیم مقاله : https://isnac.ir/AACH-ABHEDD

سایر مقالات ارائه دهنده
  1. ارزيابي پاركينگ هاي عمومي طبقاتي شهر شيراز با رويكرد مكانيابي بهينه كاربري هاي خدمات شهري با استفاده از روش ( AHP ) ( نمونه موردي پاركينگ طبقاتي هدايت، نشاط و نمازي)
  2. جایگاه مدیریت شهری و شهرنشینی با رویکرد حقوق شهروندی
  3. ارزیابی شاخص های موثر در عملکرد مدیریت محیط زیست شهری (مطالعه موردی منطقه 2 شهرداری شیراز)
  4. ارزیابی چالش‌های مدیریت محیط زیست شهری
  5. ارائه مدل دستیابی به مدیریت یکپارچه و برنامه‌ریزی جامع در بافت‌های فرسوده شهری با رویکرد بازآفرینی
  6. نقد و بازخوانی نظریه‌های برنامه‌ریزی مسکن در مواجهه با بحران مسکن معاصر و گذار به مسکن تاب‌آور و استطاعت‌پذیر
  7. واکاوی مؤلفه‌های هویت‌بخش معماری اسلامی-ایرانی در شهرسازی اسلامی و ایرانی
  8. تدوین چارچوب طراحی منظرِ عینی ) Objective Landscape ) با رویکرد ارتقای عملکرد حرارتی در بافتهای مسکونی متراکم: سنتزی میان الگوهای بومی و استانداردهای تابآوری اقلیمی
  9. تبیین الگوی رفتار حرارتی ساکنین در حیاط مجتمعهای مسکونی اقلیم گرم و خشک )مطالعه موردی: کرمان
  10. تبیین نقش مؤلفه‌های کالبدی در شکل‌گیری سیما و منظر شهر اسلامی با تأکید تخصصی بر نقش مسجد
  11. تحول الگوهای تأمین مسکن از دولت‌محوری تا حکمرانی مشارکتی: «مروری بر نظری، سیاست‌ ها و تجارب معاصرمسکن اجتماعی حوزه: سیاست‌گذاری مسکن، حکمرانی شهری و عدالت فضایی»
  12. بررسی عوامل مؤثر بر شکل‌گیری و هویت‌بخشی به شهر اسلامی
  13. تبیین چالش‌های حکمرانی تأمین مسکن اجتماعی در کلان‌شهر شیراز با تأکید بر نقش مشارکت بخش خصوصی در الگوهای نوین سکونت شهری
سایر مقالات محل انتشار
  1. سد چمشیر ، توسعه پایدار ، رودخانه زهره
  2. تاثیر معماری سبز برکاهش جزایر گرمای شهری و بهبود محیط‌ زیست‌ شهری و کاهش مصرف انرژی
  3. معماری سبز: برنامه ریزی شهری و طراحی معماری برای توسعه پایدار
  4. ارزیابی و سنجش عوامل موثر بر امنیت در محلات غیررسمی ناکارآمد شهری مورد مطالعه: محله فرودگاه- شهریزد
  5. تأثیرمعماری ارگونومیک بر کارمندان
  6. بررسی نقش و اهمیت فضاهای بینابینی در معماری مسکونی معاصر شهر تهران
  7. بازطراحی محیط‌ های آموزشی برای ارتقای سلامت روان: دیدگاه‌های روان‌شناختی و معماری
  8. درآمدی بر انعکاس حکمت هنر اسلامی در فضاسازی آثار کامران دیبا
  9. تحلیل ساختاری و معناشناختی نقوش منسوجات دوره ساسانی با تأکید بر طبقه‌بندی فرمی، موضوعی و ویژگی‌های رنگی
  10. خوانش اگزیستانسیالیستی فیلم ابدیت و یک روز ساخته (تئو آنجلوپولوس)
  11. «ارائه‌ی الگوی‌های طراحی در فضاهای آموزشی مبتنی بر واقعیت مجازی (VR) و واقعیت افزوده (AR)»
  12. بررسی زیبایی‌شناسی فضا و مکان مساجد اسلامی در آرام سازی روان انسان
  13. بررسی تحولات قانونی و حقوقی قانون الزام به ثبت رسمی معاملات اموال غیر ‏منقول و تاثیر آن بر مقررات ماده 100 شهرداری ها:‏
  14. بند پ ماده 53 قانون برنامه پنج ساله هفتم توسعه و چالش ها پیش رو اجرای ‏ماده 100 قانون شهرداری ها :‏
  15. Assessing the influence of the integration of BIM, VR and IoT technologies on enhancing the construction project management